Venesiyanın
elçisi Mikele Membre (d. 1509 – ö. 1594; it. Michele Membrè) 1539–cu
ilin avqustundan 1540–cı ilin avqust ayınadək paytaxt Təbrizdə Şah I
Təhmasibin (d. 1514 – ö. 1576; 1524–1576) qonağı olub. O, imperiyanın
cənubundan dəniz yolu ilə geri yollandı və Venesiyaya 1542–ci ilin
yanvarında çata bildi; elçiliyi və səyahəti haqqında hazırladığı,
1542–ci il tarixli hesabatı (it. Relazione di Persia, 1542) hazırda
Venesiya Dövlət Arxivində (it. Archivio di Stato di Venezia) saxlanılır.
Həmin hesabatında [orjinal italyanca mətn 1969–cu ildə, ondan ingilis
dilinə tərcümə 1993–cü ildə nəşr edilib] yazdıqlarından:
"Əcayib əd–dünya" (digər adları: "Əcayib əl–buldan", "Əcayib əl–aşya" və ya "Əcayib–i barr–u bəhr")[1] əsəri naməlum müəllif tərəfindən XIII əsrin birinci rübündə (İranlı və İngiltərəli tarixçilərə görə 613/1216–1217–ci ildə)[2] farsca qələmə alınıb.[3] Əsərin 1–i Rusiyada, 1–i İngiltərədə və 1–i İranda olmaqla cəmi 3 əlyazması məlumdur.[4] İngiltərə və İranda əlyazmaları tədqiq etmiş tarixçilərin təxmininə görə əsərin müəllifi Əbülmüəyyəd Əbu Muti Bəlxidir (rus. Абу–л–Му'аййад Абу Мути' Балхи; ing. Abu'l–Muayyad Abu Muti' Balkhi).[5]
Yazılması təqribən hicri 628–ci ildə [miladi 1230/1231] yekunlaşdırılmış "Əcayib əd–dünya" adlı əsərdə Azərbaycanla bağlı çox sayda önəmli məlumat vardır, onlardan bəzilərini nəzərdən keçirək:
İbn əl–Əsir (d. 1160 – ö. 1233) “əl–Kamil fi–t Tarix” əsərində (628/1230–1231) hicri–qəməri 599–cu (1202/1203–cü) ildə baş vermiş hadisələrdən bəhs edərkən belə yazıb:
Xaçatur Avetikoviç Abovyan (erm. Խաչատուր Ավետիքի Աբովյան/Xaçatur Avetiki Abovyan; doğulub 1809 – itkin düşüb 1848) — erməni yazıçı, yeni erməni ədəbiyyatının və yeni erməni ədəbi dilinin banisi (köhnəlmiş qrabar yerinə şərqi erməni dialekti əsasında), pedaqoq, etnoqraf idi.
R. Açaryan: Türk və erməni dillərinin qarşılıqlı təsiri (Türk dilində edilən məruzənin qısa tərcüməsi)
1021–ci ildə türklər ilk dəfə Ermənistana qədəm qoydular və qısa bir müddət ərzində bütün ölkəni ələ keçirib, qərbə doğru irəlilədilər. O dövrdən indiyədək doqquz əsr ərzində ermənilərlə müxtəlif türk–tatar tayfaları (səlcuqlular, tatarlar, türkmənlər, özbəklər, azərbaycanlılar və osmanlılar) yanaşı yaşamışlar. Bu birgəyaşayış mədəni həyatın müxtəlif sahələrində qarşılıqlı əlaqələrə səbəb oldu, lakin mən yalnız dil hadisələri üzərində dayanacağam.
Məhəmməd ibn Cərir ət–Təbəri (ərəb. محمد بن جرير الطبري; fars. محمد بن جریر طبری; ing. Muḥammad ibn Jarīr al–Ṭabarī; rus. Мухаммад ибн Джарир ат–Табари; türk. Muhammed İbn–i Cerir el–Taberî; tam adı: Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Cərir ibn Yezid ibn Kəsir ibn Qalib ət–Təbəri əl–Amuli/əl–Bağdadi; d. 224–225/839, Amul — ö. 310/923, Bağdad) təbəri/mazandarani əsilli məşhur (müfəssir, tarixçi, mühəddis və fiqh) islam alimi idi. İslam və ümumən dünya tarixçiliyində xüsusi çəkisi ilə seçilən “Tarix ər–rüsul və–l müluk/Peyğəmbərlər və hökmdarlar tarixi” (ərəb. تاريخ الرسل والملوك; ing. Tārīkh al–Rusul wa al–Mulūk/History of the Prophets and Kings; rus. Тарих ар–русул ва–л–мулук/История пророков и царей; türk. Tarih el–rüsul ve–l–mülûk/Peygamberler ve Hükümdarlar Tarihi) əsərinin müəllifidir.
1021–ci ildə türklər ilk dəfə Ermənistana qədəm qoydular və qısa bir müddət ərzində bütün ölkəni ələ keçirib, qərbə doğru irəlilədilər. O dövrdən indiyədək doqquz əsr ərzində ermənilərlə müxtəlif türk–tatar tayfaları (səlcuqlular, tatarlar, türkmənlər, özbəklər, azərbaycanlılar və osmanlılar) yanaşı yaşamışlar. Bu birgəyaşayış mədəni həyatın müxtəlif sahələrində qarşılıqlı əlaqələrə səbəb oldu, lakin mən yalnız dil hadisələri üzərində dayanacağam.
1021–ci ildə türklər ilk dəfə Ermənistana qədəm qoydular və qısa bir müddət ərzində bütün ölkəni ələ keçirib, qərbə doğru irəlilədilər. O dövrdən indiyədək doqquz əsr ərzində ermənilərlə müxtəlif türk–tatar tayfaları (səlcuqlular, tatarlar, türkmənlər, özbəklər, azərbaycanlılar və osmanlılar) yanaşı yaşamışlar. Bu birgəyaşayış mədəni həyatın müxtəlif sahələrində qarşılıqlı əlaqələrə səbəb oldu, lakin mən yalnız dil hadisələri üzərində dayanacağam.